Posljednjih godina sve više žena u Bosni i Hercegovini javno govori o iskustvima akušerskog nasilja u porodilištima. Tokom protekle godine zabilježeno je oko 200 svjedočenja o nasilju u rađaonama širom zemlje, što je rezultiralo sa najmanje 150 prijava koje su sada predmet rada nadležnih tužilaštava.
Iskustva porodilja godinama prikuplja Udruženje „Baby Steps“, koje kontinuirano upozorava na potrebu jače institucionalne zaštite žena tokom trudnoće i poroda. Iz ove organizacije naglašavaju da se radi o ozbiljnom problemu koji zahtijeva sistemski odgovor. O ovoj temi oglasio se i Zavod za javno zdravstvo Tuzlanskog kantona, ističući značaj edukacije i prevencije.
Šta podrazumijeva akušersko nasilje
Akušersko nasilje obuhvata svaki oblik fizičkog, psihičkog ili emocionalnog zlostavljanja tokom trudnoće, poroda ili neposredno nakon poroda. Smatra se oblikom rodno zasnovanog nasilja, jer se odnosi na specifičnu ranjivost žena u tom periodu.
U ovu kategoriju spada provođenje medicinskih procedura bez pristanka trudnice. To uključuje epiziotomiju, odnosno rez međice, kao i Kristellerov manevar, koji podrazumijeva pritisak na stomak tokom poroda. Iako ove procedure mogu imati medicinsko opravdanje u određenim situacijama, svaki pacijent prema Zakonu o pravima, obavezama i odgovornostima pacijenata Federacije BiH ima pravo da bude informisan i da da ili uskrati saglasnost.
Akušerskim nasiljem smatra se i vaginalni pregled bez pristanka, zanemarivanje bola, prisiljavanje na određeni položaj tokom poroda, kao i neprimjeren ili uvredljiv odnos medicinskog osoblja. Iako mnoge porodilje navode pozitivna iskustva i profesionalan pristup zdravstvenih radnika, pojedinačni slučajevi neetičnog ponašanja ostavljaju ozbiljne posljedice.
Istraživanje koje je provelo Udruženje „Baby Steps“ pokazalo je da je 42,8 posto ispitanica navelo da im je urađena epiziotomija bez potpisanog pristanka, dok je 70,9 posto njih izjavilo da su vaginalni pregledi obavljeni bez dozvole. Ovi podaci ukazuju na potrebu dodatne kontrole i edukacije u zdravstvenom sistemu.
Posljedice i međunarodne preporuke
Problem akušerskog nasilja prepoznat je i na globalnom nivou. Svjetska zdravstvena organizacija upozorava da su žene posebno ranjive tokom poroda te da neadekvatan tretman može imati negativne posljedice i po majku i po dijete. Studija objavljena u medicinskom časopisu „Lancet“ pokazala je značajno prisustvo različitih oblika nasilja nad porodiljama u pojedinim zemljama.
U istraživanju provedenom u Nigeriji, Gani, Gvineji i Mijanmaru, 41,6 posto žena doživjelo je fizičko ili verbalno nasilje, diskriminaciju ili stigmatizaciju tokom poroda. Ovi podaci pokazuju da se radi o širem društvenom i zdravstvenom problemu.
Posljedice po žene često su psihičke prirode. Jedna od najčešćih je tokofobija, odnosno intenzivan i nekontrolisan strah od poroda i trudnoće. Traumatsko iskustvo može doprinijeti i razvoju postporođajne depresije. Istraživanja su pokazala povezanost između negativnih iskustava tokom poroda i kasnijih psihičkih poteškoća.
Međunarodna federacija ginekologije i opstetricije objavila je Povelju o pravima tokom poroda, u kojoj se naglašava pravo žene na dostojanstven tretman i prisustvo osobe po njenom izboru tokom poroda. U Federaciji BiH trenutno je u proceduri prijedlog izmjena Zakona o pravima, obavezama i odgovornostima pacijenata, kojim bi se porodiljama omogućilo zakonsko pravo na pratnju tokom poroda.
Stručnjaci ističu da rješavanje ovog problema zahtijeva zajednički pristup institucija, zdravstvenih radnika, udruženja i samih pacijentica, s ciljem osiguranja sigurnog i dostojanstvenog poroda za svaku ženu.