Bosna i Hercegovina je tokom 2024. godine izbila na prvo mjesto u Evropi po udjelu doznaka iz inostranstva u bruto domaćem proizvodu. Podaci Eurostata pokazuju da su lični transferi činili 7,6 posto BDP-a, što je najveći udio među zemljama Evropske unije, državama EFTA-e i kandidatima za članstvo u EU. Iza ovog procenta kriju se hiljade porodičnih priča, koverti, uplata preko aplikacija i redovnih bankarskih transfera koji drže na okupu domaćinstva razdvojena granicama. U ekonomskom smislu, riječ je o izuzetno važnom izvoru novca koji ulazi u zemlju, a u emotivnom smislu o mostu između onih koji su otišli i onih koji su ostali.
Karta koju je objavila evropska statistička agencija jasno pokazuje koliko doznake oblikuju svakodnevicu u Bosni i Hercegovini. U mnogim sredinama novac iz inostranstva znači popunjenu korpu, plaćene režije, mogućnost da se djeca školuju ili da se započne mala privatna djelatnost. Na makro nivou, ovi transferi podižu potrošnju, jačaju kupovnu moć i doprinose socijalnoj stabilnosti, pa se sve češće naglašava da se ekonomska slika BiH ne može razumjeti bez uvida u ulogu dijaspore.
Rekordan iznos doznaka i sve veća zavisnost od dijaspore
Podaci Centralne banke i ranije objavljene analize pokazuju da su doznake tokom prethodne godine dostigle rekordan nivo od više od četiri milijarde konvertibilnih maraka. U toj sumi se posebno ističu tekući transferi, među kojima značajan udio čine penzije koje stižu iz inostranstva. One su često jedini stabilni prihod starijih domaćinstava, naročito u povratničkim i ruralnim sredinama, gdje je mogućnost zapošljavanja ograničena.
Ovaj novac ne dolazi samo iz jedne države, već sa svih strana svijeta. Širom Evrope, ali i dalje, žive generacije naših ljudi koji redovno pomažu roditeljima, braći, sestrama i prijateljima. Njihove uplate ulaze u statistiku kao ekonomski podaci, ali iza brojki se nalaze navike, osjećaj odgovornosti i potreba da se ostane vezan za dom. Upravo ta ljudska dimenzija objašnjava zbog čega su doznake tako stabilan izvor priliva i u vremenima kriza.
Regionalni i evropski kontekst – gdje se BiH nalazi
Upoređivanje sa drugim državama dodatno oslikava specifičnost Bosne i Hercegovine. U Evropskoj uniji suficit ličnih primanja bilježi tek manji broj zemalja, a najizraženiji je u onima iz kojih su tokom posljednjih decenija mnogi građani odlazili na rad u inostranstvo. Hrvatska je imala najveći suficit u EU, dok su Bugarska i Portugal takođe ostvarile značajne udjele doznaka u BDP-u. Istovremeno, pojedine zapadnoevropske zemlje bilježile su deficit, jer njihovi stanovnici više novca šalju iz države nego što primaju.
U regionu zapadnog Balkana, doznake su visoke u gotovo svim državama, ali Bosna i Hercegovina prednjači po udjelu u ukupnoj ekonomiji. Srbija, Albanija i Crna Gora takođe ostvaruju značajne prilive, dok je udio u Sjevernoj Makedoniji nešto niži. Brojevi jasno pokazuju da je migracija postala trajna karakteristika ovog prostora, a da novac koji dolazi od onih koji su otišli ima ključnu ulogu u održavanju životnog standarda njihovih porodica.
Ekonomisti upozoravaju na dvostruki efekat doznaka
Stručnjaci navode da doznake predstavljaju jednu od najstabilnijih stavki platnog bilansa BiH već dugi niz godina. Tokom poslijeratnog perioda njihov udio u BDP-u bio je i višestruko veći nego danas, što govori o tome da su one pratile sve talase iseljavanja iz zemlje.
Prvo su dolazile od radnika koji su otišli prije raspada Jugoslavije, zatim od ratne dijaspore, a u posljednjoj deceniji od onih koji napuštaju BiH u potrazi za sigurnijim poslom i boljim životnim uslovima.
U javnosti se često postavlja pitanje da li visok udio doznaka znači snagu ili slabost ekonomije. Odgovori nisu jednostavni. S jedne strane, novac iz inostranstva smanjuje siromaštvo, posebno u slojevima stanovništva koji se bore s niskim primanjima.
On ublažava socijalne razlike i omogućava da mnoge porodice prebrode skupe račune, inflaciju i nestabilno tržište rada. S druge strane, veliki oslonac na doznake otkriva i dublju slabost – nedovoljno razvijenu domaću ekonomiju i dugoročan gubitak stanovništva.
Emigracija ostaje najteže pitanje. Odlaze radno sposobni, obrazovani i mladi ljudi, što utiče na tržište rada, zdravstveni i penzioni sistem i ukupne demografske trendove. Doznake donekle ublažavaju posljedice, ali ih ne uklanjaju. Između redova statistike nalazi se stvarnost zemlje u kojoj se računi često plaćaju novcem zarađenim daleko od kuće, a prazna mjesta za trpezom podsjećaju da ekonomske brojke uvijek prate i lične sudbine.